Leegstandbeheer, het is een lucratieve business. In Nederland alleen al zijn tussen de 25 en 30 van deze zogenaamde “antikraakbureau’s” actief, samen goed voor een winst van maarliefst 960 miljoen euro per jaar. Camelot Europe, ook actief buiten de Nederlandse grenzen, zag de omzet in 2009 met 40% toenemen, wat neerkwam op een verbluffende omzet van 12 miljoen euro. Deze bedragen zijn deels te danken aan het succes van antikraak bewoning. Voor Nederland wordt geschat dat er momenteel zo’n 50.000 mensen antikraak wonen. Deze vorm van tijdelijke bewoning houdt in dat de bewoner een pand in bruikleen neemt. Een antikraker tekent dan ook geen huurovereenkomst maar een bruikleenovereenkomst en is daardoor geen officiële huurder, maar beheert enkel het pand. Het voordeel volgens de antikraakbureau’s is een flexibele en avontuurlijke manier van wonen en dat het mensen in staat zou stellen relatief snel aan onderdak te komen. Dat er echter ook grote nadelen kleven aan antikraak bewoning laat Abel Heijkamp zien in zijn documentaire Leegstand zonder Zorgen:[hide-this-part]

Ook de woonbond en emeritus hoogleraar Volkshuisvesting Hugo Priemus zijn kritisch over deze vorm van tijdelijke bewoning. Volgens hen zit het probleem van antikraak vooral in het feit dat bewoners geen (tijdelijk) huurcontract ondertekenen, maar een bruikleenovereenkomst. Hierdoor maken zij geen aanspraak op huurbescherming. Daarnaast zijn er in deze bruikleenovereenkomsten tal van verplichtingen en verboden opgenomen waaraan een gebruiker van het pand zich dient te houden. De eigenaar van het pand danwel het antikraakbureau heeft niet de verplichting iets aan het onderhoud van het pand te doen. Deze behouden echter wel het recht de overeenkomst zonder opgaaf van reden te beëindigen. Dit alles en het feit dat bewoners van anti-kraak vaak met tal van niet-gespecificeerde “bruikleenvergoedingen” worden geconfronteerd heeft ertoe geleid dat deze critici er bij de landelijke overheid op aan hebben gedrongen deze bruikleenovereenkomsten onmogelijk worden en tijdelijke bewoners meer rechtenbescherming krijgen in de vorm van een tijdelijk huurcontract. De overheid lijkt hier echter geen gehoor aan te geven en antikraak blijft onverminderd populair. Hoe komt dit precies? En waarom steekt de overheid hier eigenlijk geen stokje voor?

Eerst maar even een korte toelichting op de werkwijze van de antikraakbureau’s. Leegstandbeheer is een markt-georienteerde oplossing voor leegstand en de problematiek die daaraan gekoppeld is. Zo poogt antikraak, zoals de naam al verraad, onder andere het kraken van leegstaande panden tegen te gaan. Dergelijke commerciële initiatieven komen dus voort uit private belangen, zoals het belang van de eigenaar die niet wilt dat zijn leegstaande pand gekraakt wordt en de mogelijkheid voor leegstandbeheerders om in dit belang te voorzien door zichzelf als beheerder aan te bieden. Kortom, leegstandbeheer opereert op basis van het economische principe van vraag en aanbod. En dit aanbod is er, want in 2010 stond zo’n 14% van de kantoorruimte in Nederland leeg en in 2009 nog bijna 6% van de totale woningvoorraad. Het vreemde of waarschijnlijk juist het sluwe van antikraakbureau’s is dat zij voorzien in de beveiliging van leegstaande panden tegen het gevaar van krakers, maar tegelijkertijd de lifestyle van krakers gebruiken om antikraak bewoning te promoten. Leegstandbeheerder AK B.V. (voorheen Anti-Kraak B.V.) heeft deze lifestyle wel heel letterlijk geïncorpereerd in hun reclameboodschap:

“We zoeken avontuurlijke, maar verantwoordelijke personen. Mensen die niet gebonden zijn aan comfort en zekerheid. Je leeft bij de dag. Het ene moment beheer je een oud schoolgebouw, een paar maanden later bivakkeer je in een verlaten fabriekspand. Je bent met weinig tevreden. Een tafel, een bed, een stoel een tv en een kast. En als je geluk hebt staat er een kachel.”

Deze avontuurlijke en eigenzinnige manier van wonen trekt inderdaad veel jongeren aan. Antikraakbureau’s blijken daarmee in staat op zeer effectieve wijze de aantrekkingskracht van regelovertredend gedrag als kraken om te vormen tot een verkoopbaar product. In de culturele criminologie staat dit fenomeen bekend als de commodificering oftewel de commercialisering van verzet (Denk bijvoorbeeld aan de Che Guevara t-shirts, de anti-kapitalist wiens afbeelding vandaag de dag bakken met geld opbrengt). Wie echter inzoomt op de schaduwzijden van antikraak komt er al snel achter dat de beloofde vrijheid vaak ver te zoeken is. Er blijken inderdaad tal van verplichtingen en verboden in de bruikleenovereenkomsten te zijn opgenomen waaraan een gebruiker van het pand zich dient te houden. Zo stelt het Rotterdamse AK B.V. de eis dat de bewoner bij afwezigheid van langer dan drie dagen beheerder AK B.V. hiervan tijdig informeert. Daarnaast zijn het geven van feestjes, het aanwezig zijn van meer dan vijf personen en het houden van huisdieren verboden. Overtreding van deze regels leiden volgens Anti-Kraak B.V. tot onmiddelijke uitzetting. Ook Camelot stelt de eigen spelregels op. Zo behouden zij zich het recht voor het object ten alle tijden te inspecteren en is het de bewoner ten strengste verboden informatie te verstrekken over Camelot of het wonen voor Camelot in interviews of aan journalisten. Kennelijk rekent Camelot niet op goede reclame, misschien omdat dergelijke regels volgens de woonbond meer dan 25 wetsartikelen uit het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en het recht op adequate huisvesting overtreden.

De vrijheid en avontuurlijkheid van antikraak lijkt in de bruikleenovereenkomst  dus ineens ver te zoeken. Wat antikraakbureau’s echter zeer effectief doen is de consument verleiden met een product dat de illusie van vrijheid en diversiteit wekt. Zolang je de regels volgt blijft de illusie in stand, maar overtreed je de regels dan wordt je geconfronteerd met de realiteit van onmiddelijke uitzetting. Het succes van antikraakbureaus wordt dan ook vooral bepaald door het uitoefenen van sociale controle op de bewoners. Een leuke en verhelderende vergelijking valt hier te maken met Disneyland. Disneyland zet op grote schaal sociale controlemiddelen in om de dagelijkse continuïteit van het park te kunnen garanderen. De afgezette paden waarvan niet af te wijken valt, de gerustellende bordjes met aangegeven wachttijden in de ellelange rijen, afleiding in de vorm van muziek en decors tijdens het wachten, bewakers met uniformen die passen bij het thema-landschap, het zijn allemaal vormen van sociale controle gericht op het voorkomen van afwijkend gedrag. Leegstandbeheer vertrouwd duidelijk op een vergelijkende vorm van sociale controle: er worden tal van verplichtingen en verboden gecreërd om ervoor te zorgen dat de continuiteit van de dagelijkse bedrijfsvoering niet in gevaar komt. In zijn boek Vinyl Leaves stelt Stephen Fjellman dat met deze vorm van autoritaire controle en management juist een homogene groep gebruikers wordt gecreërd die daardoor makkelijker te controleren is. Dat een homogene populatie ook het doel is van antikraakbureaus blijkt uit de bruikleenovereenkomsten. Zo moet je minimaal 18 jaar zijn, mag je geen huisdieren of kinderen hebben (of zwanger zijn), moet je in het bezit zijn van een Nederlands paspoort en de Nederlandse taal in woord en geschrift beheersen. Dat dit kan leiden tot vreemde situaties bewijst een klager op de klachtensite over leegstandbeheer tijdelijk-beroofd:

“ANTIKRAAK BV Rotterdam verleent voorrang, het is nu reeds 2 keer onder mijn aandacht gekomen dat een persoon die niet, of 2 dagen ingeschreven staat bij anti kraak een woning wordt aangeboden terwijl mensen die ruim een jaar ingeschreven staan uberhaupt nieteens benaderd worden. Hier moet sprake zijn van voorrang.”

Dit brengt ons bij de vraag waarom onze overheid hier geen stokje voor steekt. Het antwoord hierop is te vinden in de recentelijk aangenomen wet Kraken en Leegstand (sinds 1 oktober 2010 van kracht), waarin de initiatiefnemers van de wet een zonnige toekomst zien voor leegstandbeheer:

“… leegstandsbeheerders kunnen een zeer nuttige rol vervullen in het oplossen van incidentele leegstand. Het inzetten van leegstandsbeheer heeft vele positieve effecten: verpaupering van panden wordt tegengegaan, inbraak en schade worden eerder gemeld en aangepakt, sommige groepen vinden hierdoor goedkope huisvesting en tot slot wordt kraken voorkomen. Al deze voordelen blijven ook gelden na het van kracht worden van het initiatiefwetsvoorstel.”

Voor de overheid zijn leegstaande panden dus vooral een mogelijke broedplaatst voor ongeautoriseerd gedrag. In de criminologie staan deze plaatsen ook wel bekend als criminogene plaatsen. Dit zijn plekken waar door een afwezigheid van gebruik en controle de kans op criminaliteit groter is. Het enige logische antwoord is dus om de controle over deze criminogene plekken terug te winnen. Dit is precies wat leegstanbeheer doet. De overheid ziet in leegstandbeheer daarom een zeer effectieve en bovenal goedkope manier om oncontroleerbaar gedrag of zelfs criminaliteit tegen te gaan. Het lijkt bij leegstandbeheer dus voornamelijk te gaan om economisch gewin en het bestrijden van criminaliteit. Dat de tijdelijke bewoner hier slechts fungeert als een middel om in deze twee doelstellingen te voorzien lijkt de overheid niet echt dwars te zitten. Daarmee lijken de rechten en het welzijn van deze tweederangs huurders zonder huurbescherming voor de antikraakbureaus en de overheid van ondergeschikt belang. Waar echter gemakshalve aan voorbij wordt gegaan is dat deze preventieve partnerschap tussen overheid en leegstandbeheer criminaliteit en de controle daarvan reduceert tot een management probleem, waardoor criminaliteit wederom wordt gezien als iets wat buiten de mens ligt en met de juiste mate van controle en bestraffing effectief tegen kan worden gegaan. Interne motieven, psychische problemen en een analyse van structurele ongelijkheid en onrecht binnen de samenleving worden hiermee helaas zeer effectief genegeerd. En dat is misschien wel het grootste wapenfeit van leegstandbeheer en de reden waarom de overheid leegstandbeheer steunt: Het voorkomt complexiteit. In dat geval stel ik het volgende voor, om alvast van het leed dat de samenleving heet af te zijn: make every home a prison today!

[/hide-this-part]

Laat het horen dan!